تفاوت تعلیم و تربیت

با توجه به دو تعریف فوق مى‏توان گفت که:

١-پرورش غیر از آموزش است، در پرورش(تربیت) هدف رشد دادن و شکوفایى همه قابلیت‏ها و تواناییهاى بالقوّه انسان است ، بخلاف آموزش که هدف اصلى آن انتقال معلومات است.

٢ -به همین دلیل در مقایسه با تعلیم ، تربیت به مدّت زمان بیشترى نیاز دارد.

٣ -در تعلیم فقط (و یا به عبارتى بیشتر) با یک بعد از ابعاد وجودى انسان یعنى بعد شناختى و عقلانى او سر و کار داریم امّا تربیت فراگیر و همه جانبه است و بیشتر با دل و قلب و روان او سروکار داریم.
۴ -تعلیم معمولاً بیشتر بوسیله معلّم و در جاى معینى همچون مدرسه و کلاس درس صورت مى‏گیرد ولى در تربیت همه عوامل موجود در محیط به نحوى بر فرد تأثیر مى‏گذارند.

به علاوه با دقت در تعریف تربیت نکات زیر استفاده مى‏شود:

١ -براى آنکه مربى بتواند به وظیفه خویش در امر تربیت عمل نماید، لازم است شناخت دقیقى از ویژگیها و خصوصیات انسان و ابعاد وجودى وى داشته باشد.

 2 -شناخت هنجارها و ارزشهاى مورد نظر و به عبارتى شناخت دقیق مقصد تربیت (هدف) ضرورت تام دارد.3-به لحاظ آنکه تربیت جریانى منظم و مستمر است، لزوم تهیه طرح و نقشه قبلى براى تربیت، امرى غیرقابل انکار است. این طرح و برنامه از سویى با ملاحظه خصوصیات و ابعاد وجودى انسان و از سوى دیگر با شناخت و تعیین هدفهاى واسطه و نهایى، تهیه مى‏گردد.

۴ -تربیت فرآیندى است از مقوله «دیگر سازى»، از اینرو با اخلاق که از مقوله خودسازى است تفاوت دارد. به عبارت دیگر تربیت فرآیندى است که در یک طرف مربى و در طرف دیگر متربى قرار دارد، به همین جهت مقوله خودسازى که در علم اخلاق مطرح مى‏شود از مباحث تعلیم و تربیت نیست علاوه بر این حیطه اخلاق و تربیت یکسان نیست، پرورش اخلاقى یک بعد از ابعاد تربیت است. 

 5-همچنانکه در تعریف اشاره شده است، نقش مربى، یک نقش کمکى است و به عبارت دیگر نه مربى فاعل صرف است و نه متربى پذیرنده صرف. مربى سوق دهنده متربى است. به بیان دیگر کارکرد مربى بیشتر ایجاد رغبت و انگیزه در متربى و فراهم کردن زمینه‏ها و مقدمات رشد متربى است.

رابطه تربیت و تعلیم

قبلاً گفته شد که مفهوم تربیت به معنای عام آن ، شامل همه عوامل مؤثر در    شکوفا شدن ویژگیهای فردی و استعدادهای انسان و نحوه رفتا او می شود. این مطلب ،که انسان در جهت پرورش خود یا دیگری در جهت رشد دادن نیروها و قوای او انجام میدهد ، اختصاص ندارد؛ بلکه مفهوم تربیت وسیعتراز این است و هرگونه اقدامی را برای تهذیب و تعدیل اخلاق و رفتار صورت می پذیرد ، در بر میگیرد، و نیز هر امری را که بطریقی غیر مستقیم برانسان تاثیری میگذارد شامل میشود ؛ از قبیل قوانین و دستورات حکومتی ، شیوه امرار معاش ، آداب و عادات اجتماعی ، و نظامهای پذیرفته شده از عرف و غیره. این عوامل غیر مستقیم ، همگی در تربیت نقش دارند ، همانگونه که محیط اجتماع و حوادث طبیعی که تحت تاثیر اراده فرد نیستند مانند جوّ و موقعیت جغرافیایی در تربیت او مؤثر اند. به همین علّت هر مسأله ای  که در تکوین انسان اثر دارد و او را در حالتی که بر آن حالت زندگی می کند قرار می دهد ، از عوامل تربیت به شمار می آیند.      بنا براین ، تربیت به این معنی همه رشد یابی ها وپاکیزگی ها را که قوا و استعدادهای انسان را متجلّی ساخته و رفتار او را پی ریزی می کند ، شامل میشود    

 امّا تعلیم : منظور از این واژه انتقال معلومات و دانسته ها از معلم به متعلم (استاد به شاگرد)  است ، به طوریکه مقصود از آن فرا دادن نوعی از معرفت باشد . پس معنی تعلیم ، محدود در همین مسأله می شود  و حال آنکه تربیت معنائی وسیعتر و قصدی بلند مرتبه تر دارد و همه اموری را که در جهت بیداری و پیشرفت انسان مؤثرند ، شامل می شود. تربیت به معنی عام،همه ی ابعاد شخصیت فرد را در زمینه های جسمانی و عقلانی و اخلاقی شکل میدهد ؛ اما تعلیم ، صرف دانش و معرفت از فردی به فردی منتقل می کند ، و گوئی یکی از وسائل تربیت است . بنابراین امر تعلیم به این معنی عامل جزئی بوده و در شکل دادن وجود فرد متعلم جز به اندازه ی توانائیش در آموختن معرفت ، نقش دیگری ندارد . معرفت ، مطلب مهمّی در حیات فرد نمیتواند داشته باشد مگر آنکه معرفت رشد یابنده مطابق با حیات انسانی باشد تا انسان در سلوک خود از آن بهره گیرد . اما معرفت ناقص ، نقشی درتکوین شخصیت فرد ندارد ، بلکه در بسیاری از مواقع موجب عقب انداختن اواز پرداختن به زندگی عملی می شود . این موضوع را به هنگام بحث از تربیت جدید و آثار آن به تفصیل بیان خواهیم نمود.

مفهوم تربیتی تربیت

بر اساس آنچه بحث کنندگان از امر تربیت گفته اند ، مدلولِ تربیتی دو معنا دارد ؛ یکی معنای عام و دیگری معنای خاص

معنایعامتربیت: در بر گیرنده ی هر عملی است که از روی قصد یا بدون قصد از انسان صادر می شود و جهت و نقش دارد . پس مفهوم عام تربیت ، همه ی آثاری را که عوامل سه گانه ی وراثت ، محیط و اراده بر جای می گذارند ، در بر می گیرد ؛ از قبیل پرورش قدرت و استعداد انسان . خواه این آثار از روی قصد اتفاق افتد یا از غیر قصد . پس هرحرکتی که از انسان صادر می شود و هر عملی که انسان انجام می دهد یا از فرد دیگری سر می زند و بر او اثر می گذارد و هر یک از پدیده های اجتماعی که در روح انسان وقوام زندگی مادی و غیر مادی او اثر می گذارد ، چه اینکه مربوط به دوران جنینی وی بوده و چه این که مربوط به اصلاب پدرانش باشد . همه در تربیت او نقش دارند ، خواه این نقش نا چیز باشد و قابل توّجه ؛ همه ی این امور از آثار تربیت به معنی عام آن شمرده می شوند . به این ترتیب ، تربیت در معنی عام خود هر چیزی را که در ساختمان اخلاقی انسان تاثیردارد ، چه از خود او سرزند و چه از غیر او صادرشود ، در بر می گیرد . حتی اموری از قبیل زلزله و حوادث طبیعی که خارج از اختیار انسان میباشند ودر تربیت و بنای شخصیت او تاثیر دارند ، از عوامل تربیت به شمار می آیند.  اگر انسان به چهره ی زیبا می نگرد و در نفس او تاثیر می گذارد ، مسلما ًدرتخیّلات او نیز تاثیر خواهد گذاشت. لذا بسیار می شنویم که گفته می شود « روزگار مرا تربیت کرد ، زمان مرا پروراند ، حوادث مرا ورزیده کردند ». در حالیکه همه ی این امور از اختیار ما هستند

  معنای خاص تربیت : مراد از این مطلب، انتقال تمام مبانی تربیتی و فرهنگی از نسلی به نسل دیگر است.  برخی از مربیان در تعریف آن گفته اند : تربیت به معنای خاصی که غالباً مورد نظر است ، منحصر می شود به کوششهایی که به منظور پرورش نوباوگان در مرحله ی معینی از حیات آنان صورت میگیردبه عبارت دیگر: کوششهائی که بزرگان اجتماع در جهت بارور کردن ورشد دادن اندیشه و تهذیب اخلاق نسل آینده به کار میبرند ، تربیت به معنای خاص آن است ، همانگونه که فعالیتهای مربیان و اساتید متخصّص در مدارس نیز تربیت به معنای خاص آن میباشد . اکثریت دانشمندان تربیتی چنین معتقدند  که تربیت به مفهوم خاص آن در تکوین شخصیت آدمی نقش چندانی ندارد ، مگر آنکه با تربیت عمومی که عبارت از عوامل مؤثر اجتماعی است ، جمع و پیوسته گردد آلپورت می گوید :‹‹ مدارس فقط میتوانند جزئی از فرهنگ را به شاگردان خود منتقل کنند ، واین انتقال به تنهائی ثمر بخش نیست ، مگر آنکه عوامل خارجی در انسجام او پیوند کامل با آن داشته باشند. منظور ما از عوامل خارجی فقط خانواده و محیط نیست ، بلکه سائر امور از قبیل کار ، ورزش ، نشریات، مراکز عمومی، نمایشگاهها، وسایل تفریحی و سرگرمی و غیره ... نیز مورد نظر ما هستند.››

تعریف واژه تعلیم

     تعلیم ، مصدر باب تفعیل ، از ماده ی ( عَلـِمَ ) مشتق شده است و در لغت به معنی آموختن می باشد .

راغب اصفهانی ( ره )در مفردات می گوید :      

 ‹‹ تعلیم اختصاص دارد به اموری که با تکرار و فراوانی همراه باشد ، به گونه ای که از آن اثری در ذهن متعلّم به وجود می آید و برخی در بیان معنی تعلیم گفته اند : تعلیم آگاه کردن نفس برای تصور معانی است و تعلّم آگاه شدن بر آن است .» ( 3

همچنین در برخی کتب لغت آمده است

 « عَلَّمَ یٌعَلّمٌ عِلما ً حَصَلَت له حقیقَه العلم . و عَلّمَ تعلیماً : الصّنعه و غیرٌها ... ›› (4

صاحب کتاب مقاییس اللغه در مورد تعلّم می گوید :                                                                   

‹‹ ... تَعَلّمتَ الشیء إذا أخذتَ علمَه . ›› ( 5

ملاحظه می شود که در تعریف ‹‹ راغب ›› تنها به دو عنصر ‹‹ تکرار ›› و ‹‹ اثر ذهنی ›› اشاره شده است در تعریف دیگری که وی از آن خبر داده ، به طور کلی نفس را به معنای تعلیم گرفته است در ‹‹ محیط المحیط ›› به ظهور خارجی آن نیز اشاره شده است ، در حالی که در کتاب ‹‹ مقاییس ›› هیچ قیدی دیده نمی شود و فقط به ویژگی  ‹‹ انتقال آگاهی ›› برای معنای تعلیم بسنده کرده است .  تصور می کنیم که معنای اصلی ، جامع و مانع ، همان است که مفردات ذکر کرده ، یعنی : ‹‹ اثری که در ذهن در اثر تکرار و از راه آن حاصل می شود .›› که مسلّماً متضمن انتقال و منتهی به آگاهی نفس بوده وممکن است نمود خارجی و عینی نیزداشته باشد. تعریف ریشه ای واژه ی تربیت : برای تربیت ، تعاریف متفاوتی ارائه شده و این تفاوت ناشی از اختلاف در مورد ریشه ی این کلمه است. برخی آن را مشتق از ‹‹ ربّ ›› می دانند و مناسب با آن‹‹ تربیت ›› را تعریف می کنند . فیّومی در ‹‹ المصباح المنیر ›› خاطرنشان نموده که اگر این کلمه ( ربّ ) به غیر عاقل مضاف شود ، به مفهوم ‹‹ مالک ›› است ولی اگر به عاقل اضافه شود به معنای ‹‹ سیّد ›› است . ابن فارِس در ‹‹ مقاییس اللغه ›› معنای آن را راجع به سه مفهوم می داند : اصل اول ( اصلاح الشئ ) : که اگر به مالک ، خالق و صاحب یک چیز

‹‹ ربّ ›› گفته شده ، با در نظر گرفتن این اصل بوده است . چون معمولاً این سه اصلاح گر مخلوق خود هستند . اصل دوم ( لزوم الشئ ) : یا همراهی با آن است که مراقبِ مداومِ از شیء است که با معنی قبلی آن مناسب است و حالت تدریج و ادامه را در امر تربیت می نماید .اصل سوم ( ضمٌّ الشیء للشیء ) : که آن نیز با مفاهیم قبلی مناسبت دارد و پیوستن و اضافه شدن و جمع شدن ِ چیزی با چیز دیگری را می رساند .   جوهری در ‹‹ صِحاح اللغه ›› معانی مالک ، اصلاح کننده و تمام کننده را برای این کلمه قائل شده است . در تعریفی که راغب در مفردات آورده ، تقریباً تمام مضامین مذکور در جمله ای کوتاه خلاصه شده است

« الرَبٌّ فی الأصلِ التربیه و هو الإنشاء الشیء حالاً فَحالاً إلی حدّ الإتمام »                       

همچنین وی قول دیگری را نقل کرده و راجع به کلمه ی ربّانی می گوید :‹‹ این کلمه ( یعنی ربّانی ) منسوب است به کلمه ی ربّ که مصدر است . که در این  صورت ربّ  به کسی می گویند که علم  را اصلاح می کند و  می پروراند و تکمیل  می کند مانند حکیم . یا به کسی گفته می شود  که تمام اینها را در مورد خود اعمال می کند به وسیله ی ذاتش ( یربٌّ نفسَه بالعلم )  . ›› حسن مصطفوی در ‹‹ التحقیق ›› پس از نقل نظرات فوق ، این معانی را از جمله مصادیقی بر می شمارد که به یک اصل باز می گردند و آن عبارت است از‹‹ سوق دادن شیء به سوی کمال ›› حال اگر بخواهیم تعریف جامعی از تربیت پیشنهاد کنیم باید تمامی معانی مذکور را متضمن باشد . البته از جمله معانی ربّ ، همانطور که گذشت ، ‹‹ صاحب ›› ، ‹‹ مالک ›› و ‹‹ سیّد ›› است که به نظر می رسد در معنای تربیت اصالت نداشته باشند و چون معمولاً صاحب و مالکِ یک چیز و سیّدِ یک فرد ، نقش تربیت کننده ی آن چیز یا آن فرد را نیز به عهده دارند ، به تدریج مجازاً اصطلاح« ربّ » به آنها تعلّق گرفته است . بنابراین تعریف تربیت عبارت خواهد بود از :‹‹ فراهم نمودن بستری برای برانگیختن و رشد هر گونه استعداد بالقوّه در یک موجود به نحوی که بتواند به شکلی مستمرّ او را در راه رسیدن به کمال موجودی یاری دهد . ›› با مقایسه ی آنچه در مجموع در باره ی معنای ریشه ای لغات تعلیم و تربیت گذشت ، روشن می شود که نه تنها تعلیم وسیله ای برای تربیت محسوب می شود ، بلکه خود تعلیم از مصادیق تربیت است ، منتها تربیتِ استعدادِ تعلیم پذیریِ انسان       

اصطلاح علمی تربیت

دانشمندان از دیر زمان تاکنون درباره ی تفسیر این کلمه و آشکار کردن مدلول علمی آن تلاش کرده اند  ، امّا    به تفسیر واحدی دست نیافته اند . در سطور ذیل برخی از عبارات آنان رامی خوانیم

قدیمی ترین تعریف تربیت را افلاطون بیان کرده است :

‹‹ تربیت یعنی آنچه را که از کمال و جمال ممکن است در اختیار روح و جسم قرار دادن .››  این تعریف شامل تربیت بدنی و روحی میشود . تربیت بدنی آن است که به رشد و باروری جسم کمک میکند و تربیت روحی  آن است که کمال و فضیلت را در انسلان می پروراند

هبل برای مشخص کردن تربیت کامل می گوید :               

‹‹ تربیت کامل آن است که سلامتی بدن و قوّت جسمی شاگرد را حفظ می کند و به او امکان تسلّط بر قوای عقلی و جسمی خود را میدهد ، رشد قوه ی ادراک او را سرعت میبخشد ، تیز هوشی و سریع حکم کردن و دقیق بودن را در او بوجود می آورد ، و او را در جهتی هدایت میکند که شئور و فهم روشنی داشته باشد تانسبت به انجام واجبات به ندای وجدانی و درونی خود گوش فرا دهد ..›› این تعریف به تربیت کامل ، شامل تربیت بدنی وعقلی اکتفا کرده و نزدیک به تعریف افلاطون است   

 3-‹‹ گولد سیمون ›› در تعریف تربیت می گوید

 ‹‹ تربیت روشی است که به وسیله ی آن عقل ، عقل می شود و قلب ، قلب می گردد . ›› مقصود  از این عبارت آن است که تربیت وسیله ی رشد عقل و شکوفایی نفس به وسیله ی اخلاق فاضله است . پس این تعریف صرفاً تربیت روحی را معرفی می کند

4- ‹‹ پستالوتزی ›› می گوید :   ‹‹ تربیت یعنی رشد دادن قوای کودک به طور معادل ، هماهنگ و کامل . ››

  5 -‹‹ سیموئیل ›› می گوید :    ‹‹ تربیت یعنی مهیّا ساختن فرد برای آنکه نخست خویشتن و سپس اجتماع خود را خوشبخت نماید . ›› این ها برخی از تعاریفی بودند که دانشمندان این علم بیان کرده اند ، اگر چه برخی از آن ها بدون اشکال نبوده و فقط نوعی خاص از تربیت را می شناساند ؛ در حالی که ضرورت دارد تعریف فراگیر بوده و جامع و مانع باشد و همانطور که علمای منطق یاد آوری کرده اند ، تعریف باید همه ی افراد معرَّف را شامل گردد 

تاریخچه ای از تعلیم وتربیت

                                                            

  تقریباً تمامی فلاسفه ی مشهور غرب در زمینه ی تعلیم و تربیت مطالبی نوشته اند در حالی که افلاطون تعلیم و تربیت را جزئی از سیاست می پنداشت ، ارسطو به آن به عنوان بخشی از سیاست و اخلاق - هر دو –  می نگریست . آگوستین از سنّت افلاطونی پیروی می کرد و علاقه مند بود بداند که چگونه یاد می گیریم و معلّمان چگونه تدریس میکنند . توماس آکویناس که در دانشگاه پاریس فعّالانه به تربیت معلّم اشتغال داشت ، نظریه تومیسم و نئوتومیسم را در خصوص تعلیم و تربیت ارائه داد که هنوز به نام خود او مشهور است . متفکّران عصر روشن نگری و پیش از عصر روشنگری همچون روسو و لاک ،آثاری کلاسیک در زمینه ی تعلیم و تربیت تالیف کردند . روسو با مطالبی که درباره ی تعلیم و تربیت جوانان نوشت ، بسیاری از فعالیت های تربیتی زمان خود را مورد انتقاد قرار داد . اندیشه های لاک در زمینه ی تعلیم و تربیت نیز ، برداشتهای ما را از مفاهیم تربیت کودک و تعلیم و تربیت متحوّل کرد.امانوئل کانت  ( فیلسوف بزرگ آلمانی ) سخنرانی های مهمی در زمینه ی دانش تعلیم و تربیت خطاب به معلمان ایراد کرد . سایر فلاسفه ای که در این زمینه آثاری دارند عبارتند از

« جورج هگل» ، « یوهان هربات »           

 از دیگر فلاسفه ای که مسائل تربیتی را مطرح کرده اند عبارتند از

 « ویلیام جیمز » ، « جان دیویی » ، « رابرت هاچینز » و « مور تایمر آدلر» میتوان نام برد 

مقدمه

 فلسفه ی تعلیم و تربیت که بخش مهمّی از علوم تربیتی و عمدتاً نظری و فلسفی است، قدمتی دیرینه دارد و از دیر زمان همواره دست خوش تحوّلات گوناگونی بوده است. و ازطرفی آشنایی با اندیشه های فلسفی تعلیم و تربیت قدیم ومعاصر، بررسی، تحلیل و نقد آن ها برای یک متفکّر و مربّی تعلیم و تربیت خصوصاً مسلمانان امری ضروری است ، زیرا میتواند مقدّمه ای برای تدوین یک نظام تعلیم وتربیت بر مبنای ایدئولوژی اسلامی باشد .متفکّران غربی به فراخور جامعه ای که در آن زندگی می کنند  ایدئولوژی حاکم بر آن جامعه ، با  مسائل و مشکلات فرهنگی، آموزشی و تربیتی خاصّ خود مواجه اند. آنان دیدگاه ها ونظراتی را ارائه می دهند و افکار و اندیشه های دیگران را در بوته ی نقد می گذارند امّا این جالش افکار سبب شفّاف شدن موضوعات و باید ها و نباید های تربیتی میگرددو تبلور اندیشه ها و درتمام مراحل تاریخ، نتیجه ی مسلم شیوه های تربیت ، شکوفایی ورشد آن و نقش موثّر آن در زندگی فردی و اجتماعی انسان است . از اینرو ملّت هایی که امکانات تربیتی بیشتر برخوردارند ، به آسانی به اهداف سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی خود دست می یابند . بطور قطع برای انسان ممکن نیست که در هر رتبه ای از رشد علمی و موقعیّت اجتماعی که می خواهد ، قرار گیرد مگر آنکه از عوامل تربیتی همه جانبه و هدف دار در تکوین و رشد استعداد های درونی وشکل گیری شخصیتش بهره مند شود. اصولاً تربیت را با تمام طرحها ، روش ها و آثار آن نمی توان تنها گونه ای از گونه های زیبایی یا مظهری از مظاهر کمال دانست که بی نیازی ازآن ممکن باشد بلکه تربیت از اساسی ترین ضروریات زندگی بوده و در همه ی شئون زندگی انسان ، چه جنبه های فردی و چه جنبه های اجتماعی نقش مستقیم دارد. تربیت،انسان را برای حضوردر اجتماع آماده میکند وبه او می آموزد که چه ضوابط و قوانین و ارزش هایی در جامعه حکمفرما است و چه اموری باید رعایت گردد، همان طور که انسان را در ایجاد رابطه با سایر افراد اجتماع به منظور برپا داشتن این ضوابط و قوانین توانایی می بخشد .از همین جاست که می بینیم برخی از صاحبنظران و دانشمندان معتقدند که تربیت آیینه ای است که فلسفه ی زندگی هر اجتماع و اهداف و میزان آگاهی های آن اجتماع را منعکس می کند. تمدّن بشری میراثی نیست که بدون کوشش و رنج از گذشتگان به دست آیندگان رسیده باشد ، بلکه تمدّن میراثی اجتماعی است که بشریت در بدست آوردن آن تلاش کرده و در زمینه ی آن کوشیده اند و این میراث جز بوسیله ی تربیت از نسلی به نسل دیگر انتقال نیافته است زیرا تربیت عامل انتقال اندوخته های فکری ، ارزشهای والای انسانی و خصلت های نیکو  از پدران به فرزندان می باشند.                     

(وَ اللهُ اَخرَجَکم مِن بُطُونِ اُمِّهاتِکُم لا تَعلَمون شَ‍‍یئاً وَ جَعَلَ لَکُم السَّمعَ وَ الأبصارَ وَ الأفئِدَه ، لَعلَّکُم تَشکُرون) ( 1 )        

 (( پروردگار متعال  شما را از رحم مادرانتان بیرون آورد در حالیکه هیچ چیز نمیدانستند ، و برای شما گوش و چشم ودل قرار داد ، شاید سپاسگزاری کنید

    این آیه به ما می فهماند که انسان بعد از ولادت ، آنچه را از علم و اندیشه می آموزد همه از طریق اکتساب بوده و وسیله آن گوش و چشم وعقل است ، وقرآن در این مطلب که دانشمندان علم تربیت کشف کرده اند پیشتاز وپیشگام است . مسئله ی مهم آن است که تربیت  پایگاه اساسی تحوّ ل و دگرگونی انسان بوده ، عامل ارتقاء فکری اوست ، و تنها با پرداختن به این امر حیاتی ، شخصیت وی بارور شده ، خصلتهای برجسته ی انسانی در او رشد می یابند و صفات نیکو در وجود او ریشه می دوانند . اما اگر انسان این مسئله ی جدّی را فراموش کند ، اصالت او از بین خواهد رفت .